ẨM THỰC NGƯỜI TÀY: KHO TÀNG ĐẶC SẢN MỘC MẠC LÀM SAY LÒNG DU KHÁCH

Ẩm thực của người Tày, dù không phô trương hay cầu kỳ, vẫn luôn khiến du khách một lần thưởng thức là nhớ mãi. Điều khiến ẩm thực Tày có sức lan tỏa mạnh mẽ không nằm ở sự đắt đỏ hay sang trọng, mà nằm ở sự chân thật, mộc mạc, nguyên sơ – những giá trị bền vững mà thời gian không thể bào mòn. Đến với các bản làng người Tày ở Hòa Bình, Cao Bằng, Lạng Sơn hay Bắc Kạn, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng cảnh quan núi rừng hùng vĩ, mà còn được nếm trải những món ăn chứa đựng linh hồn của núi, của suối, của rừng già – những món ăn được nuôi dưỡng bởi chính thiên nhiên và gìn giữ bằng tấm lòng của đồng bào nơi đây.

Nhìn vào mâm cơm của người Tày, du khách dễ dàng nhận ra sự gắn bó của con người với thiên nhiên. Món nào cũng thoảng mùi của rừng, vị của suối, sắc màu của cỏ cây. Rau rừng theo mùa, cá suối tươi, nấm hương rừng, măng ủ chua, thịt trâu gác bếp, thịt nướng lá mắc mật, rêu đá suối… tất cả đều được chế biến thủ công, giữ trọn vẹn hương vị tự nhiên. Chính sự giản dị ấy lại làm nên nét sang trọng của ẩm thực Tày: sang trọng trong trải nghiệm, sang trọng trong cái cảm giác tinh khiết mà không thứ ẩm thực đô thị nào có thể mang lại.

Trong tất cả các món ngon của người Tày, món thịt trâu gác bếp luôn là điểm nhấn khiến du khách tò mò nhất. Món ăn này mang đậm chất “Tây Bắc” đến mức chỉ cần ngửi qua sẽ biết ngay đó là đặc sản của vùng núi cao. Để tạo nên món trâu gác bếp chuẩn vị, người Tày phải trải qua nhiều công đoạn: chọn thịt từ những con trâu thả đồi, thái dọc thớ, ướp với mắc khén, hạt dổi, muối, gừng giã nhuyễn rồi treo lên gác bếp trong nhiều tháng. Khói bếp từ củi nghiến thấm vào từng thớ thịt, tạo nên vị thơm đậm, dai ngọt và màu nâu sậm tự nhiên. Không chỉ là món ăn, trâu gác bếp còn là ký ức, là câu chuyện của mỗi gia đình: nhà nào cũng có vài tảng treo trên bếp, để dành đón khách quý hoặc dùng trong những dịp đặc biệt.

Nếu như thịt trâu gác bếp đại diện cho sự mạnh mẽ của núi rừng, thì nấm hương rừng lại đại diện cho sự tinh tế của đất trời. Nấm hương rừng nhỏ nhưng chắc, mùi thơm rất đặc trưng, khác hoàn toàn với nấm trồng. Người Tày thường hái nấm vào lúc sáng sớm, khi sương còn đọng trên lá. Nấm được phơi nhiều nắng hoặc hong trên bếp lửa để giữ hương thơm lâu. Khi chế biến, chỉ cần nấu cùng xương hoặc gà bản, nấm đã đủ để tạo nên bát canh ngọt thanh mà giàu dưỡng chất. Với du khách, nấm hương rừng không chỉ là đặc sản, mà còn là câu chuyện về hành trình đi rừng – một hành trình vất vả nhưng đầy biết ơn thiên nhiên.

Trong mâm cơm Tày, rau rừng luôn là phần không thể thiếu. Ở mỗi mùa, rừng lại cho một loại rau khác nhau: mùa xuân có rau dớn, rau cải mèo; mùa hè có rau tầm bóp, rau ngót rừng; mùa thu có các loại lá chua, rau bò khai; mùa đông có cải cay, cải mèo ủ. Cách chế biến rau rừng cũng rất đơn giản: luộc, xào tỏi, hoặc nấu canh chua. Nhưng chính sự đơn giản ấy lại giữ được mùi vị đặc trưng và độ giòn ngọt tự nhiên. Với du khách từ quê xuống phố hoặc từ thành phố lên núi, rau rừng là món ăn gợi cảm giác khoan khoái, vừa lạ lại vừa quen.

Không thể không kể đến món cá suối – món ăn chứa đựng hơi thở của những con suối mát lạnh chảy quanh bản. Cá suối thường nhỏ, nhưng thịt chắc và thơm. Người Tày có nhiều cách chế biến: nướng trên than hồng, rán giòn, om chuối rừng, nấu canh chua… Nhưng món cá nướng vẫn luôn được du khách ưa chuộng nhất. Cá chỉ cần ướp ít muối hoặc chẩm chéo, rồi đặt lên vỉ nướng. Khi cá chín, da căng giòn, thịt bên trong mềm và thơm. Cá nướng ăn cùng chẩm chéo – thứ gia vị nổi tiếng nhất của người Tày – sẽ tạo ra hương vị khiến ai cũng phải xuýt xoa.

Chẩm chéo chính là “linh hồn” của nhiều món ăn Tày. Được làm từ mắc khén, hạt dổi, muối, ớt, tỏi, rau mùi và nhiều loại gia vị khác giã nhỏ, chẩm chéo có vị cay nồng, tê tê đầu lưỡi rất đặc trưng. Nó có thể kết hợp với hầu hết các món: rau luộc, cá nướng, thịt luộc, đồ hấp, xôi nếp… Với du khách lần đầu thử, chẩm chéo là một trải nghiệm vị giác đáng nhớ, còn với người Tày, đó là gia vị quen thuộc trong mọi bữa ăn. Chỉ cần thấy bát chẩm chéo là thấy ngay “hơi thở” của bản làng.

Một món ăn khác cũng góp phần làm nên thương hiệu ẩm thực Tày chính là thịt nướng lá mắc mật. Là loại lá thơm đặc trưng chỉ có ở núi cao, mắc mật được người Tày sử dụng trong nhiều món ăn. Khi kết hợp với thịt – đặc biệt là thịt lợn đen hoặc gà bản – lá mắc mật tạo nên hương thơm rất khó quên: vừa ngọt, vừa thanh, vừa khiến món ăn trở nên mềm hơn. Món thịt nướng lá mắc mật thường xuất hiện trong các bữa tiệc truyền thống, lễ hội hoặc lúc nhà có khách quý. Du khách thưởng thức món này thường cảm nhận được ngay sự hài hòa giữa vị béo của thịt, vị thơm dịu của lá và mùi khói quyện trong từng thớ.

Bên cạnh những món nổi tiếng, ẩm thực người Tày còn có nhiều món đặc sắc ít được biết đến nhưng lại mang đậm dấu ấn địa phương. Một trong số đó là rêu đá suối – món ăn mà chỉ những người đi rừng có kinh nghiệm mới biết cách tìm và chế biến. Rêu được lấy từ những tảng đá trong suối, làm sạch rồi nướng, xào hoặc trộn cùng gia vị. Món ăn này có vị ngọt nhẹ, mát và rất thanh, thường được xem như “đặc sản bí truyền” mà du khách hiếm khi có cơ hội thưởng thức.

Tuy nhiên, điều khiến ẩm thực Tày thực sự chinh phục du khách không chỉ nằm ở nguyên liệu hay cách chế biến, mà còn nằm ở không gian thưởng thức. Một mâm cơm trên nhà sàn, bên ánh lửa bập bùng, trước mắt là cảnh núi non hùng vĩ, xung quanh là tiếng nói cười rộn ràng của gia đình – tất cả tạo nên một cảm giác yên bình mà ít nơi nào mang lại. Du khách khi đến các homestay của người Tày thường đặc biệt thích những bữa cơm như thế. Không phải vì món ăn cầu kỳ, mà vì sự thân tình, sự mộc mạc và sự chân thật toát ra từ từng chi tiết nhỏ.

Các phiên chợ vùng cao cũng giúp ẩm thực Tày trở nên phong phú hơn trong mắt du khách. Mỗi tuần một lần, người dân Tày lại mang những sản vật tự làm hoặc tự hái về chợ. Từ những túi măng rừng, nấm hương phơi khô, muối hạt dổi đến rau rừng, cá tươi, tất cả đều được bày bán giản dị, không cần quảng cáo. Du khách đến chợ không chỉ mua hàng mà còn được nghe người dân kể về cách chế biến, cách bảo quản, cách thu hái… Những câu chuyện mộc mạc ấy khiến món ăn có thêm chiều sâu, khiến du khách hiểu rằng ẩm thực Tày không thể tách rời cuộc sống của người Tày.

ẨM THỰC NGƯỜI TÀY: KHO TÀNG ĐẶC SẢN MỘC MẠC