CƠM LAM LÁ NHUỐM – HƠI THỞ NÚI RỪNG TRONG MỖI ỐNG CƠM Ở THÀNH PHỐ HÒA BÌNH

Giữa lòng thành phố Hòa Bình – nơi con sông Đà uốn lượn quanh những dãy núi trùng điệp, những nếp nhà sàn ẩn hiện trong sương sớm, có một món ăn tưởng chừng mộc mạc mà lại chứa đựng cả linh hồn của người Mường: cơm lam lá nhuốm. Món ăn ấy không chỉ là bữa cơm của người dân miền núi, mà còn là biểu tượng văn hóa, là hương vị gói ghém trọn vẹn thiên nhiên, lao động và ký ức của vùng đất bên dòng Đà giang hùng vĩ.

Giữa nhịp sống đô thị đang dần hiện đại hóa, hình ảnh người phụ nữ Mường nhóm bếp than hồng, nhẹ tay xoay những ống nứa đựng cơm lam vẫn xuất hiện đâu đó ở chợ Thịnh Lang hay bên hiên nhà sàn xóm Giang Mỗ. Mùi nếp mới, mùi lá nhuốm xanh thoảng trong khói bếp len qua từng mái tóc, từng tà váy, như một sợi dây níu giữ ký ức núi rừng. Với người Hòa Bình, cơm lam không chỉ là món ăn, mà là cách họ kể câu chuyện về quê hương mình.

Để làm nên ống cơm lam tròn trịa, người ta chọn loại nếp nương dẻo thơm, hạt nhỏ, trắng ngần, thường là nếp cái hoa vàng hoặc nếp Tú Lệ – giống nếp quý được trồng trên nương cao, tưới tắm bằng nước mưa và sương núi. Lá nhuốm – loại lá rừng có sắc xanh tự nhiên – được giã lấy nước để nhuộm gạo. Nhờ đó, cơm khi chín có màu xanh nhạt, mùi thơm mát và vị ngọt nhẹ. Gạo được vo kỹ, trộn nước lá nhuốm, rồi đổ vào ống nứa non, thêm một chút nước suối trong vắt, bịt kín bằng lá chuối rừng.

Khi đưa lên bếp than, ống nứa cháy xèo xèo, mùi tre non hòa với mùi nếp dẻo tạo nên thứ hương thơm khó tả – vừa ngọt, vừa khói, vừa thanh như hơi thở của rừng. Người nướng phải trở tay đều để cơm chín khắp, lớp vỏ nứa cháy đen dần, chỉ còn lại một lớp mỏng bám bên ngoài giữ hương thơm đặc trưng. Khi bóc lớp nứa, hơi nóng bốc lên nghi ngút, từng thớ nếp mềm dẻo, quyện hương tre và lá nhuốm lan tỏa trong không gian – thứ hương vị khiến bất kỳ ai từng thử một lần đều nhớ mãi.

Cơm lam lá nhuốm thường được ăn cùng thịt lợn bản nướng, cá suối nướng, hoặc muối vừng mắc khén. Sự kết hợp ấy là minh chứng cho triết lý sống gần gũi thiên nhiên của người Mường: mọi nguyên liệu đều từ rừng, suối, nương; mọi hương vị đều được giữ nguyên, không phô trương mà vẫn đầy quyến rũ. Cắn một miếng cơm lam nóng, vị dẻo lan trên đầu lưỡi, mùi lá rừng còn phảng phất, tiếng cồng chiêng xa xa vọng lại – người ta bỗng hiểu vì sao món ăn này lại trở thành “linh hồn” của ẩm thực Hòa Bình.

Đến Hòa Bình mùa xuân hay mùa thu là thời điểm tuyệt vời nhất để thưởng thức cơm lam. Mùa xuân là mùa lễ hội Khai Hạ Mường Bi, khi những ống cơm lam được dâng lên thần linh, cầu cho mùa màng tốt tươi. Còn mùa thu, khi nếp mới vừa gặt, hương lúa non thơm ngát, người dân lại nhóm bếp, nướng cơm lam để đón khách phương xa. Du khách có thể ghé chợ phiên Hòa Bình, nơi bày bán cơm lam, cá suối, rượu cần, mật ong rừng – những món quà dân dã mà đậm tình.

Nếu có dịp ở lại một ngày trọn vẹn, bạn hãy thử hành trình 24 giờ ở thành phố Hòa Bình. Sáng sớm, dạo quanh bến Thịnh Lang, ngắm sông Đà phủ sương, ăn bữa sáng với cơm lam nướng tại chỗ, nhâm nhi chén rượu cần ngọt men lá. Trưa, ghé xóm Giang Mỗ, nơi còn giữ nguyên nếp nhà sàn cổ, để xem người Mường nhóm bếp nướng cơm, nghe tiếng chày giã cốm lách cách giữa bản. Chiều xuống, lên du thuyền hồ Hòa Bình, ngắm hoàng hôn phản chiếu xuống mặt nước, thưởng thức cơm lam cùng cá sông Đà nướng – một bữa tối giản dị mà trọn vẹn cả hương vị và cảm xúc.

Khi đêm về, thành phố chìm trong màn sương, tiếng cồng chiêng từ bản xa vọng lại, tiếng nói cười quanh bếp lửa, du khách được mời ăn thêm miếng cơm lam chấm muối vừng, uống chén rượu cần – thứ rượu ngọt mà cay, như tình người nơi đây. Lúc ấy, người ta chợt nhận ra: ẩm thực Hòa Bình không chỉ là để ăn, mà là để sống chậm, để cảm, để chạm vào chiều sâu của văn hóa Mường – nơi mỗi món ăn đều gắn với một câu chuyện, một mùa vụ, một niềm tin.

Không phải ngẫu nhiên mà nhiều người bảo, ẩm thực Hòa Bình chính là “lý do để đi”. Đi để được thấy rừng, được ngửi khói bếp, được nghe tiếng cồng chiêng, và quan trọng hơn, được nếm vị cơm lam lá nhuốm – món ăn kết tinh giữa con người và thiên nhiên. Cơm lam ấy dẻo mà không dính, thơm mà không ngấy, thanh mà lại đậm. Nó mang sắc xanh của lá nhuốm, vị ngọt của nếp rừng, và hơi ấm của những bàn tay đã nuôi sống núi sông này qua bao thế hệ.

Khi bạn cắn miếng cơm lam nóng hổi, hãy tưởng tượng mình đang ở giữa bản làng, xung quanh là ruộng nương xanh mướt, là tiếng nước suối róc rách và mùi khói vờn quanh mái nhà sàn. Ẩm thực, lúc ấy, không chỉ là trải nghiệm vị giác, mà là hành trình tìm về cội nguồn – nơi con người hòa cùng thiên nhiên, và món cơm lam lá nhuốm trở thành “tấm bản đồ vị giác” dẫn lối du khách khám phá Hòa Bình bằng cả năm giác quan.