Xôi ngũ sắc và sắc màu văn hoá trên mâm cỗ

Sapa, Yên Bái – Trên những mâm cỗ ngày lễ, Tết của người Tày, đĩa xôi ngũ sắc luôn nổi bật với năm màu rực rỡ: đỏ, vàng, tím, trắng và xanh. Không chỉ là món ăn, xôi ngũ sắc còn chứa đựng quan niệm ngũ hành, khát vọng về mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ, đoàn kết.

Khác với nhiều món xôi dùng phẩm màu hiện đại, người Tày tạo nên năm màu của xôi hoàn toàn từ lá cây rừng. Lá gừng, lá cơm đỏ, lá cẩm, tro than củi rừng, hay nghệ đều được hái, giã, lọc nước để nhuộm nếp. Thứ nếp dùng phải là gạo nếp nương dẻo thơm, hạt tròn bóng được chọn từ mùa lúa trước.

Người Tày tin rằng năm màu trong mâm xôi tượng trưng cho ngũ hành – ngũ phương: đỏ là lửa, vàng là kim, tím là đất, trắng là thủy, xanh là mộc. Vì vậy, trong những dịp lễ hội như Lồng tồng (lễ xuống đồng), cưới hỏi hay ngày Tết, mâm cỗ nhất định không thể thiếu đĩa xôi ngũ sắc.

Trong ngôi nhà sàn nhỏ ở xã Tân Phượng, huyện Lục Yên, Yên Bái, bà Phạm Thị Thu Bồn, một phụ nữ Tày nhiều năm gắn bó với phong tục truyền thống, vừa thoăn thoắt đồ xôi vừa giải thích:

“Màu đỏ là biểu tượng của lửa, của sự no ấm và nhiệt huyết; màu vàng đại diện cho cây lúa, ngũ cốc sum suê; màu tím là đất đai trù phú; màu trắng là tình yêu thủy chung, son sắt; còn màu xanh lam để nhớ đến trang phục Tày truyền thống.”

Bà Bồn bảo, năm màu ấy như một bức tranh đời sống của người Tày: làm nương, giữ lửa, trân trọng tình cảm, sống chan hòa với thiên nhiên và cộng đồng. “Mỗi lần dọn mâm xôi ngũ sắc trong ngày Tết, tôi lại thấy như mình đang gửi gắm lời cầu chúc cho con cháu – mong một năm mới đoàn kết, sung túc, đầy ắp tiếng cười”, bà nói.

Món ăn – câu chuyện văn hóa

Không chỉ đẹp mắt, xôi ngũ sắc còn ngon bởi hương vị nếp nương dẻo thơm quyện cùng mùi lá rừng thoang thoảng. Người Tày thường bày xôi thành hình bông hoa, xen kẽ các màu để tượng trưng cho sự hài hòa, đoàn kết.

Ngày nay, trong các lễ hội du lịch ở Yên Bái, Bắc Kạn, Cao Bằng, đĩa xôi ngũ sắc đã trở thành điểm nhấn thu hút du khách. Nhiều người dừng chân không chỉ để nếm thử mà còn muốn nghe câu chuyện về màu sắc, về ý nghĩa đằng sau từng hạt nếp.

Xôi ngũ sắc – bức tranh ẩm thực rực rỡ của núi rừng

Trước sự thay đổi của đời sống hiện đại, người Tày vẫn cố gắng giữ nguyên cách đồ xôi cổ truyền, không dùng phẩm màu hóa học, để gìn giữ hương vị núi rừng nguyên bản. Với họ, mỗi hạt nếp, mỗi sắc màu đều là sợi dây gắn kết cộng đồng, là ký ức về mảnh đất quê hương.

Với bà Phạm Thị Thu Bồn, mâm xôi ngũ sắc không chỉ là món ăn mà còn là “tấm gương phản chiếu văn hóa người Tày” – nơi kết tinh niềm tin, ước vọng và sự trân trọng dành cho cuộc sống.